Eldeş Tarihi Su Değirmenleri
Orta Anadolu, Konya bölgesi, Ilgın ilçesi, Eldeş Köyün'de geçmişten günümüze en mühim iş kollarından birisi olan değirmen işletmeciliği her dönemde hayati bir öneme sahipti. Eldeş Köyündeki su kuvvetinden yararlanılarak çalıştırılmış su değirmenleri asırlardır işletilmişlerdi.
Eldeş köyü yüzyıllardır hatta binlerce yıldır tarıma dayalı bir Anadolu köyüdür. Tahıl mahsülleri köyün ve bölgenin ana geçim ve gelir kaynağıdır. Buğday, arpa, yulaf, darı mekke gibi hububatlar bu topraklarda temel olarak atadan dedeye tarımı yapıan bitkileridir. Tahılı işlemek için ihtiyaç duyulan su değirmenleri 1970'li senelerin sonlarına kadar vazgeçilmez yerlerdi. Osmanlı Devleti döneminde Su Değirmenleri kökeni Farsça bir kelime olan Asiyab olarak vergi kayırlarında vesikalardaki kayıtlarda geçmektedir.
Bölgede yaptığımız araştırma ve tespitlere göre Eldeş Köyü civarında değişik dönemlerde değişik yerlerde değirmenler kurulmuş köyün ve civarın değirmen ihtiyacına cevap vermiştir. Bu değirmenler hemen tamamı su kuvveti ile öalışan değirmenler olup elle yapılmış iki taş disk yardımı ile iş gören taş değirmenleridir. Kapalı bir alanda değirmen taşları yerleştirilir, bir taraftan da yavaş yavaş tahılları üzerine akıtan ahşap sistem düzeneği kuruludur. Akar su kaynağından hendek vasıtasıyla gelen su yüksekten akarak çarkanağı (su çarkı) oda değirmen taşlarını çevirir ve arada kalan tahılları istenen kıvamda öğütülür. Değirmen düzeneğinin altına un akıtan bölümün ağzına tekneye çuval ayarlanarak unun veya bulgurun oraya akması sağlanırdı.
Eldeş Köyünde su sadece insanların günlük ihtiyaçları, hayvancılık, ve ziraat, tarımsal sulama için değil akan suyun oluşturduğu kuvvetten yararlanarak vaktiyle hayati öneme sahip su değirmenlerinin varlık sebebiydi. Devasa değirmen taşlarını çeviren akan suyun gücü tahılı una, bulgura ve hayvan yemi yapıyor ve dönüştürüyordu. Yeni modern elektrik teknolojisine yenik düşen su değirmenleri Eldeş Köyünde artık birer ören yerinden ibaretler.
Bağlar Mevki Baş Değirmen, Yukarı Mahalle Sıra Cevizler Değirmeni, Dere Mevki Kel Ali'nin Değirmeni, Bahçe Altı Değirmeni, Ovada ise tarihi çok eskilere dayandığı rivayet edilen Dibekköyü Değirmeni ilk akla gelen Eldeşteki değirmenlerden bazılarıdır.
Bir ziraat ve hububat memeleketi olan Eldeş Köyünde vaktiyle faaliyet göstermiş su değirmenler hakkında;
Eldeş Köyü Dere Su Değirmeni
Eldeş Köyünde en son faaliyeti sona ermiş olan su değirmeni köyde Dere mevkii olarak isimlendirilen yerdedir. Yukarı Mahalle, Yeni Camii hoca evinin hemen yanında olan değirmen günümüzde sadece temelleri kalmış bir kalıntı halindedir.
Bu değirmeni Eldeşli rahmetli Kel Ali lakabıyla anılan kişinin ismiyle anılyordu. Eldeş Köyü Dere mevkiindeki bu değirmene Kel Ali'nin değirmeni diye biliniyordu.
Tarihte kullanılmış bu su değirmenleri daha ziyade buğday, arpa, yulaf, mısır gibi tahılları öğütmek için yani en başta ekmeklik un, pilavlık bulgur ve hayvan yemi yapan değirmenleridir. Bu değirmenler akan suyun kuvveti ile çalışan değirmenlerdir.
Eldeş Köyü Bağlar Baş Değirmeni
Eldeş köyünde ve bölgede 2004 senesinde sahada yaptığım incelemelerde Eldeş Köyün'de muhtelif zamanlarda köyün içinde ve arazide olmak üzere sekiz farklı değirmenin köyde farklı zamanlarda çalıştığı anlatılıyor. Bu değirmenlerden biriside 2006 senesinde Eldeş Köyü Yukarı Mahallenin koruya dağlara doğru Bağlar mevkiinde son kalıntılarını yerinde gördüğüm Baş Değirmeni tamamen yok olmuş durumdadır.
Eldeş Köyü Bağlar Mevkii Baş değirmeni yapısının olduğu yer, günümüzde sürülerek tarım arazisi olarak kullanılıyor. Bu değirmeni çalıştıran Fatığın körüsü diye bilinen mevkiden gelen su hendekleri de günümüze ulaşmamıştır.
Eldeş Köyündeki su değirmenlerinin en fazla kayda değer gurubu Baş değirmen başta olmak üzere, aşağıya Eldeş Çayına, Dere'ye doğru sıra ile beş değirmenden oluşan ve önceleri bir gayrimüslim olan Eldeşli bir Rum ecnebinin işlettiğini Eldeşli ihtiyarlar sülalesinin büyükleri nakledilmiştir.
Eldeş Köyü Beş Değirmen
Eldeş Köyü Yukarı mahallede, Bağlar mevkiinden Baş değirmen ile başlayıp aşağıya doğru alçalarak son olarak Dere mevkiinde kurulmuş ve çalışmış olan farklı değirmenlerdir. Bu değirmenler gurubunun yukarıda Bağlar mevkiindeki dönemde dereden akan Eldeş Çayının suyu yeterli ve güçlü olduğu için buraya kadar su çıkıyormuş. Su zamanla azaldıkça değirmen daha aşağıya yapılmak suretiyle beş ayrı değirmen binası inşa edilmiştir. Buradaki ilk üç değirmenin sahibi ve işletmecisinin Müslüman Türk olmayan ecnebi, gayrimülim bir Rum vatandaş olduğu söyleniyor.
Daha sonra dördüncü değirmeni Eldeş Köyü ahalisinden olan Şerbet soy adını taşıyan Sülügil sülalesinden "Kocaoğlan" lakaplı bir değirmenci şahıs tarafından uzun seneler çalışmış, hizmet vermiş ve işletmiştir.
Dere mevkii Hoca evi lojmanının yanındaki değirmenlerin sonuncusu olup ve günümüzde halen kalıntıları bulunan ve 1970’lerin sonlarına kadar çalışan değirmeni Eldeşli Hacı Ali, Haceligil sülalesi tarafından işletmiştir. Eldeşte bu değirmeni de çalıştıramayacak kadar su azalınca ve elektrikli değirmenler yaygınlaşmaya başlayınca bu son değirmen de kapanmış ve kaderine terk edilmiştir. Günümüzde bu değirmen tamamen yıkılmıştır.
Eldeş Köyü Sıra Cevizler Değirmeni
Eldeş Köyü içinde bir dönem faal olarak çalışmış olan Sıra Cevizler Değirmeni mevki konumu olarak; Eldeşte Yukarı Mahalede, Palagilin evlerin arka tarafında, Kurban Tepesine giderken yolun solunda yeralan Sıra Cevizler mevkisindedir. Zamanında faal olarak çalışmış olan Sıra Ceviazler su değirmeni ismini aldığı ceviz ağacı hala bölgede ceviz ağaçları vardır.
Bu değirmen için sahada farklı tarihlerde yerinde yaptığımız incelemelerde bahsedilen değirmen yapısının bulunduğu söylenen arazide her hangi bir kalıntı mevcut olmayıp, tarım arazisi olarak ekildiği bahçe olarak kullanıldığı görülmüştür.
Eldeş Köyü Sıra Cevizler Değirmeninden günümüze değirmene yakın bir bahçe duvarında kullanılmış sessiz tanıkları olan değirmen taşları günümüze yadigar olarak kalmıştır. Bu değirmenin isimi ve taşları dışında kimin işlettiği ve ayrıntıları hakkında başka bilgi maalesef mevcut değildir.
Eldeş Köyü Dibekköyü Değirmeni
Eldeş Köyün'de oavada, Karaçalı, Dibekköyü mevkiinde bulunan eski bir karye (köy) olan Dibek Köyünün değirmeniydi. Eldeş Dibekköyü değirmeni 1980'li senelere kadar yapı kalıntıları harabe şeklinde görülebiliyordu. Bu değirmen, Ilgın'ı Mahmuthisar Köyününe bağlayan ana ulaşım yolu ve tarım amaçlı kullanılan sulama kanalları kenarındaydı.
Eldeş Köyü Dibekköyü Değirmeninin en son kapanan değirmenlerden birisidir. Osmanlı vergi kayıtlarında bu değirmenle alakalı olarak evraklar mevcuttur. Bu da Dibekköyü değirmeninin işlek bir yol kenarında olması ayrıca bu değirmeni çalıştıracak suyun mevcut olması dikkat çekicidir.
Günümüzde bu değirmenin yapısının bulunduğu alan yerinde yaptığımız incelemelerde tarım arazisi, tarla olarak ekilerek kullanıldığı görülmüştür.
Eldeş Köyü Bahçealtı Değirmeni
Eldeş Köyünün, Duran Çayından sonraki köyün yakınındaki, Bahçe altı mevkiindeki Bahçealtı Değirmeni Eldeş Çayının suyu ile çalışıyordu. Düz bir alan olan mevki köye çok yakın ağaçlık ve yeşillik bir alandadır. Bu değirmenin su ihtiyacı için yapılmış hendekler yakın zamana kadar belirgin bir şekilde görülüyordu.
Günümüzde Eldeş Köyü Bahçealtı Değirmeni ile alakalı anlatılanlardan başka yerinde yaptığımız araştırmalarda her hangi bir kalıntı ve emaresi yoktur. Bölge söğütlük, söğüt ağaçları ve tarım arazisi, bahçe ve bostan olarak ekim yapılarak kullanılmaktadır.
Eldeş Köyü Pıralı Değirmeni
Eldeş Köyünde varlığı pek bilinmeyen fakat son dönemde 2019 senesnde Pıralı mevkisinde tarım amaçlı tarla sürme faalyeti esnasında ortaya çıkan ele geçen değirmen taşı bu bölgede bir su değirmenin varlığına işaret ettiği kanaatindeyiz.
Eldeş Köyünün eski sulama hendek sisteminde; Eldeş Çayından beslenerek Dere mevkiinde ayrılarak büyük hendeklerden akan su, Karaağaçlar mevkiine oradan da Pıralı harmanı'na ulaşan kuvvetli bir su akıntısı mevcuttu. Bu su ile geçmişte bir bir su değirmeni çalıştıracak kuvvette olabilir. Tabii olarak bunu doğrulatma imkanımız artık yok gibi.
Eldeş Köyünde yaptığımız sözlü tarih, yazılı kaynaklar ve arazide yerinde araştırmalarde tespit edebildiğimiz bilinen değirmenlerin sayısı toplam sekiz civarındadır. Belki bu sayı dahada fazla ama bize bilgisi ulaşmamış olabilir. Konu ile ilgili araştırmalarımız devam ediyor.
Eldeş Köyündeki tarihi su değirmenleri hakkında yeni bilgi ve gelşmeleri bu sayfalardan sizlere duyurmaya çalışacağız.
Eldeş Köyü Elektrikli Değirmen
Eldeş Köyündeki elektrikli değirmenlere tek örnek rahmetli Abdullah Erkan tarafından fazla uzun olmayan bir süre işletilmiş olup günümüzde faal değildir. Köyiçinde olan bu küçük elektrikli değirmenin yapısı hala mevcuttur. Bu yapı daha önce demirci dükkanı olarak da faaliyet göstermiştir.
Eldeş Köyü Elektrikli Değirmeni çalışmıyor, kapalıdır.
Eldeş Köyü Değirmenleri Sonuç İtibariyle;
Günümüzde Eldeş Köyünde sadece Dere mevkiindeki en son faal olan daha sonra yıkılan su değirmeninden belirgin kalıntılar mevcuttur.
Diğer bahsi geçen su değirmenlerin yerlerini ve kalıntılarını dahi günümüzde tespit etmek artık çok güç. Eldeşliler değirmen ihtiyacını Ilgın'da bulunan elektrik ile çalışan modern değirmenlerde karşılanmaktadır.
Eldeş köyünün değirmenleri hakkındaki çalışma ve araştırmalarımız devam ediyor. Eldeş Köyündeki tarihi su değirmenleri hakkında yeni bilgi ve gelişmeleri bu sayfalardan sizlere duyurmaya çalışacağız.
Fotoğraflar: Beytullah Yıldırım / Ilgın Eldeş Köyü 2004, 2006, 2026
Ilgın İlçesi, Eldeş Köyünde yakın geçmişte hayatıralarda mazide kalan su değirmenlerimiz hakkındaki bilgilerine bu sayfalarda yer vermeye çalışacağız.
Sayfa bilgisi ve kaynaklar:
