| |
✅ Aletlerimiz Edevatlarımız Eşyalarımız
Ilgın, Eldeş Köyünde alet ve eşyalar.
Ilgın İlçesi, Eldeş Köyünde geçmişten günümüze yüzyıllardır Anadolu kültür birikiminin neticesi olarak geliştirdikleri günlük hayatın içerisinde kullanılan çeşitli aletler, araçlar, gereçler, edevatlar ve eşyalar oluşmuş, gelişmiş ve değişerek günümüze kadar ulaşarak kültürümüzün ve günlük hayatımızın unsurları haline gelmişlerdir.
Günümüz bilim çevreleri tarafından etnoğrafik eserler olarak nitelendirilen bu objeleri bu sayfalarda tanıtmaya, anlatmaya ve hatırlatmaya sizlere bilgi vermeye çalışacağız.
Günümüzde hususi kullanımda olan eşyalar ve aletler hayli değişmiştir. Bahsedeceğimiz eşyalar tarihteki yrlerini almış nostalji olmuşlardır.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Çeşitli Alet ve Eşyaları.
Derleyen: Beytullah Yıldırım Eldeş Köyü Eldesnet 04.01.2024
✅ Eldeş El Taş Değirmenleri
Eldeş mutfağının bir zamanlar önemli el aletlerinden olan antik görünümlü taş el değirmenleri.
Tarihi el değirmenleri, ahşap saplı, iki parça taş silindir, üstteki hareketli olanın ortası tahılı koyabilmek için delik, alt parçası sabit olan bu değirmenler her evde olmazdı. Bazen tek bazen de karşılıklı iki kişi tarafından yavaş yavaş çevrilerek, elle konulan buğday, mısır gibi tahıllar üğütülürdü. Genellikle kadınlar tarafından kullanılan değirmenlerde, anneler, un başta olmak üzere, bulgur, pıtpıt, düyü gibi günlük taze, el emeği ürünler hazırlardı.
El değirmenleri 15, 20 Sene öncesine kadar kullanılırken, sanayileşmenin etkisiyle günümüzde unutulmaya yüz tutmuş, geçmişi tarihte çok eskilere dayanan bu kadim aletleri artık ya bir kenara atılmış veya etnografya müzelerinde görebiliyoruz.
Günümüzde etnoğrafik bir eser konumunda olan el taş değirmenleri asırlardır süren kullanımını elektrikli değirmenlere bırakmıştır.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Eldeş El Taş Değirmenleri.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 04.01.2024
Derleyen: Beytullah Yıldırım Eldeş Köyü Eldesnet Güncelleme: 10.03.2026
✅ Eldeş Sürtme Taşları
Eldeş mutfağının bir zamanlar önemli el aletlerinden birisi olan sürtme taşları.
Antik çağdan kalma hissi veren tamamen doğal kayadan granit gibi sert taşlardan el işçiliği ile yapılmış olan sürtme taşlarında hububat, buğday başta olmak üzere son dönemde ise afyon, haşhaş tomunu sürterek ezmek için yaygın olarak kullanılmaktaydı. Sürtme taşı alt ve üst olmak üzere iki parçadan oluşan bir mutfak aletidir. Bu aletin alt tarafındaki taş yaklaşık dikdörtgen şekilde olup kenarları haşhaşın dağılmaması için hafifçe yüksektir. Üst tarafı ise haşhaşı ezmek için kullanılmakta olan taş ise daha küçük ve iki elle tutulacak şekilde kenarlarında çıkıntıları vardır.
Bu aletin temel özelliği, aktif yüzeye uygulanan kuvvet sonucunda oluşan sürtünme gücü ile hammaddelerin ezilerek ufalanmasını sağlamaktadır. Eldeş Köyünde kadınlar önceden sacda veya tepside kavurarak hazırladıkları sürtülecek malzemeyi belirli ölçüdeki miktarlar ile iki parçadan oluşan büyük, sabit ve düz olan taşın üzerine dökerlerdi. İkinci el ile bastırılarak yukarı aşağı sürtülerek ezme işlemini yapan hareketli taş iki elle bastırılarak yukarı aşağı yapılırak ezerek üğütme işlemi gerçekleştirildidi.
Günümüzde etnoğrafik bir eser konumunda olan el sürtme taşları geçmişten günümüze asırlardır süren kullanımını elektrikli aletlere bırakmıştır.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü El Sürtme Taşları.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 26.03.2024
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
✅ Eldeş Tarım Aleti Tırpan
Eldeşte en önemli tarım aletlerinden birisi olan ekin ve ot biçek için yakın zamana kadar olmazsa olmazı olan tırpan aleti.
Eskiden yaz mevsiminde, yaz mevsimi hububatları, buğday, arpa, yulaf ve bazı baklagilleri, yem bitkileri, yonca gibi tarla bitkilerini hasat etmekte tarladan biçmekte kullanılan bir el aleti olan tarım aleti tırpan.
Bu aletin temel yapısı ağaçtan yaılmış bir sap, yine ahşaptan bir tutacak ve uç kısmındaki dövme çelikten elde şekillendirilerek yapılmış keskin ağızlı büyükçe bir bıçağın olmasıdır.
İnsan kuvvetiyle, iki elle kavranarak yay şeklinde kesilecek bitkinin toprak yüzeyindeki dip kısmına doğru sallanarak kesilmesi işidir. Bu beceri ve tecrübe gerektiren ekin işleme işi hem yorucu hemde hayli efor harcamayı gerektiren genellikle erkeklerin yaptığı bir iş ve faaliyettir.
Tırpanın ağzı bazen tarladaki taşlara değerek veya kullanıma bağlı olarak körelmeye başlayınca; tere çakılan demir küçük bir örs ve çekiç yardımı ile ağzındaki eğilen yerler düzeltilip, metal eğesi ve gayrak taşı ile bilenerek keskinleştirilerek kullanıma devam edilir.
Tırpanın yerini sırasıyla at ile çekilen hasat makineleri ve hasat-harman biçerdöver makinelerinin yaygın olarak kullanılmaya başlanmasıyla artık günümüzde kullanımı zorunlu kullanımlar dışında yok denecek kadar çok azalmıştır.
Günümüzde tırpan engebeli arazilerde nadiren de olsa kullanımı devam etmektedir. Tırpan yerini artık biçerdöverlere bırakmıştır.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Tarım Aleti Tırpan ve En Altta Biçerdöver.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 26.03.2024
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
✅ Eldeş Kirman İğ ve Ağırşak
Eldeşte kadınları dokuma, örgü, kılık kıyafet için ip ürettikleri el aleti olarak kirman, İğ ve Ağırşak.
Eskiden Eldeş Köyünde, kadınlar tarafından genellikle yün eğirip ip yapmak için kullanılan kirman ve İğ aletleri yaygın olarak kullanılan giyim kuşamın vazgeçilmez gereçlerindedi. Bu el yapımı, ahşap aletler, yüzyıllardır, asırlarca Anadolu coğrafyasında ve dünyanın farklı ülkelerinde kullanılagelen etnografik önemli araçlardır.
Eldeş köyünde anneler, ihtiyar nineler koyun yününden elde edilen yapağıyı temizleyip iyice taradıktan sonra kirmanda eğirip ip haline getirerek desenli renkli yün çoraplar örerlerdi.
Kirman; tamamen ahşaptan yapılmış ve elle çevrilerek lifleri eğirme işlemi yaparak ip haline getiren alettir. Kirman kalınca ipler için ve ince ipler için kullanılsa da, ince ipleri daha küçük ve altında da ağşak veya ağırşak dediğimiz kurşundan içi delik pramit görünümlü, çubuğu dik ve merkezkaç kuvvete göre durmasını sağlayan bir eklentisi bulunmaktadır. Bu ağırşak, iğ denilen çubuğa geçirilir. İğin üstünde çapraz çubuğun tepesine kadar uzanan bir yiv bulunmakta ve oradan eğrilen ip sarkıtılmaktadır.
İğ ve ağırsak ise yine yün eğirip ip yapımında kullanılırdı. Tabii olarak sadece yün değil bazen de kendir lifi eğirilerek kendir ipi urgan yapılırdı. İğ ile Ağırsak, iki parçadan oluşmaktadır bunlar; ahşaptan yapılmış iki ucu sivri bir tahta mil ve ip eğirmeyi kolaylaştırmak için İğ'in alt kısmına ağırlık olarak takılan, iği ağırlaştırmak için alt ucuna geçirilen yarım küre biçiminde ağırlıktır.
Ağırşak, tahta, kemik, taş ya da çeşitli madenlerden de yapılır. Bir kere hareket verilen iğin bir süre kendiliğinden ve düzenli dönmesini sağlar. iğe takılan yuvarlak veya ağırsak kısmının tepeden uzaklığı ile, ağırşağın en alt kısmı arasındaki mesafe, "altın oran"a uygundur.
Kirman ve iğ maalesef artık günümüzde birer etnoğrafik eser konumundadır diyebiliriz.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Yün Eğirmek İçin Kullanılan Kirman İğ ve Ağırşak. Örme yün çoraplar. Yün Örme İşi.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 26.03.2024
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
✅ Eldeş Küpleri
Eldeşte antik dönemlerden günümüze pişmiş kil topraktam mamül olan çanak çömlek ve küpleri.
Eldeş'te tarihten günümüze, atadan dedeye ve günümüze kullanılan genellikle killi, yumuşak topraktan yapılıp bir fırında pişirilmek suretiyle üretilen mutfak aracı, neredeyse insanlık tarihiye yaşıt saklama ya da pişirme kabı küp. Teknik isimleriyle; Pitos (Pithos), terakota (Terracotta). Kadim ve zengin bir tarihi geçmişe sahip olan bölgemizde antik dönemlerden kalan yerleşim yerleri ve höyüklerde sıkça rastlanan pişmiş kil topraktan mamul testi, tencere, tabak, çömlek, küp ve benzeri ev gereçleri yakın zamanlara kadar yaygın olarak kullanılıyordu.
Küp, eskiden evlerde bulunan bir gereçti. Kullanım özelliklerine göre evlerde kapaklı, kapaksız renk renk, boy boy, çanak, kimilerinin ağzı veya içi sırlı küpler vardı.
Su testisi: Yerel adıyla "yatık" büyüklü küçüklü farklı ebatlarıyla buzdolabının olmadığı zamanlarda, bilhassa yazın içerisindeki suyu soğuk tutmaya yarardı.
Su küpü: Evlerde su tesisatının olmadığı, şebeke suyunun bulunmadığı zamanlarda ortak kullanılan pınar suyunun aktığı sokak çeşmelerinden, pınarlardan, veya kuyulardan getirilen içme ve kullanma suyunun muhafazası, depolanması için kullanılırdı. Su küpleri, genellikle kahve renkli, sırsız olurdu ve yanında da mutlaka bir su tası bulunurdu.
Sakama Küpü: İçerisinde gıda madderinin muhafazası için kullanılan büyük ebatlı toprak küpler. Saklama amaçlı kullanılan küplerin içleri genellikle gıdanın daha iyi muhafaza edimesi açısından sırlı olurdu. Küçük bir küp çeşidi olan çömleklerin içerisine mesela kavurma basılarak kullanılırdı. Bu küpler kolay temizlenebilmesi ve daha korunaklı olması için genellikle yeşil renkli ve içleri sırlı olurdu. Yine çömleklere yoğurt mayalanırdı. Çömlekte peynir basılarak muhafaza edilirdi.
Zahire küpleri: Kiler veya zahire odasında bulunan Zahir küpleri, bulgur, un gibi gıda maddeleri saklanırdı. Saklanma amacı ise, nem, rutubet, küf ve bilhassa uzun vadede böcek, böcü börtü, kurtlanma ve haşere ve farelere karşı korunması amacıyla kullanılırdı. Çeşitli boyda ve renk renktiler.
Daha büyük ebatlı toprak küplerde ise; Rençberlikle uğraşan çiftçi ailelerin evlerinde tohumluk arpa, buğday, mısır, haşhaş gibi tahılların ve tohumların kışın muhafaza edildiği insan boyunu aşan küplerde bulunurdu.
Eski dönemlerde gelme kalma antik şarap küpü ve ever'de değerli ziynet ve eşyaların muhafaza edildiği altın küpünü de unutmamalıyız.
Gelişen teknoloji ile birlikte endüstriyel üretim kap kacak, cam, metal ve naylon plastik kapların artmasıyla kilden yapılan pişmiş toprak kaplara olan ihtiyaç neredeyse hiç kalmadı denilebilir. Evlerde saklama alanı olarak, buzdolapları, derin dondurucular, ve mutfak dolaplarının kullanımıyla birlikte küpler tarih oldu. Şimdi işyerlerinde, evlerde aksesuar olarak kullanılmaktadır.
Günümüzde küpleri, yatık testileri, çömlek ve güveçleri imal eden geleneksel bir el sanatı olan çömlekçilik giderek kaybolmaya yüz tutmuştur.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Küpleri. Toprak Testiler, Yatık. Ilgın Eldeş Köyü Sokak Çeşmesi 2018.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 26.03.2024
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
✅ Eldeş Köyü Tırmık Aleti
Eldeşte geçmişten günümüze tarım aleti olarak yaygın olarak kullanılan el yapımı tırmık aleti ve çeşitleri.
Eldeş Köyü, tarım ziraat aletleri. Bir zamanlar Eldeş'te harman zamanı, yaz mevsimi, ekin biçildikten sonra tarlada kalan ekin saplarını toplamak için kullanılan ağaçtan yapılmış ahşap dişli tırmık.
Bu tırmıkların büyüklerinde tutma kulbu ve ayrıca birde deri, ip veya kumaştan omuz askısı olurdu. Bazı tırmıklarda toprağa temas eden bölümü daha dayanıklı olması için metal yani demir dişleri olurdu.
Bir tarım, ziraat aleti olarak tırmıkların kullanımı çok eskilere dayandığı düşünülüyor. Tırmık, sadece tarlada değil harman yerlerinde yine ahşap, ağaçtan yapımış daha küçük modelleri dökülüp saçılan ekin döküntülerini toplamak için yaygın olarak kullanılırdı.
Gelişen teknoloji ile birlikte endüstriyel ziraat ve biçerdöver makinaları tırmık gibi aletlerin kullanımını ortadan kaldırmış antika bir obje konumuna dönüştürmüştür.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Harmanda Tırmık. Harmen Yeri At Arabası.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 26.03.2024
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
✅ Eldeş Köyü Yaba Aleti
Eldeşte geçmişten günümüze harman yerlerinde bir tarım aleti olarak yaygın olarak kullanılan el yapımı yaba.
Eldeş Köyü, tarım ziraat aletleri. Bir zamanlar Eldeş'te yaz mevsimi, ekin biçildikten sonra harman yerlerine, getirilen ekin sapları düven veya patos yardımı ile ezildikten sonra ahşap, ağaçtan el yapımı, yekpare tek parça bir kürek biçinde genellikle beş parmak olan bir çeç savurma aletidir.
Bu yaba aletinden tarım ile uğraşan Eldeş Köyünde bir zamanlar hemen her evde muhakkak üç, tane olurdu.
Yakın geçmişte, yaz aylarında köy hayatının önemli bir bölümü gece gündüz demeden harman yerlerinde geçerdi.
Eldeş Köyünde harman zamanları ihtiyar, genç, çoluk çocuk herkesin seferber olduğu bir telaşın ve koşuşturmanın mekanlarıydı. Ekin, angıçlı at arabaları ile taşınarak harmana getirilir, düven koşulur, ekin ezilir, yel beklenir çeç yaba ile savrulur, kalburlardan gözerlerden itina ile elenir, dane sap samandan itina ile ayrılırdı.
Güneşin annacında uzun yaz günleri bunca yorgunluğun üzerine yine harman yerlerinde yenir içilir hatta geceleri de harman yerinde bir sap gateri'nin yanında yıldızların altında uykuya dalınırdı.
Yaba gelişen teknoloji ile birlikte endüstriyel ziraat ve biçerdöver makinaları bu aletlerin kullanımını ortadan kaldırmış antika bir atıralar güzel bir daüssıla (nostalji)objesi konumuna dönüştürmüştürtür.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Harman Yaba. Harmen Yeri At Arabası. Harman Yerinde Yaba ile çeç savurmak.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 26.03.2024
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
✅ Eldeş Köyü Yuvak Taşı Lov Aleti
Eldeşte geçmişten günümüze kerpiç evlerin damlarını düzleyip çorakları sıkıştırmak için kullanılan Yuvak Taşları.
Eldeş Köyü, Orta Anadolu'da Selçuklu Payitahtı Konya Bölgesinde, Ilgın ilçesine bağlı bir yerleşim yeri çok eski bir geçmişe sahip bir köy. Köy evleri yakın zamana kadar kerpiçten yapılıyordu. Halen kullanımda olan pek çok asırlık kerpiç ve düz damlı evler sıhhat açısından modern betonarme binalardan daha sağlıklıdır. Bu evler ve dam yalıtım örtüleri tamamen doğal malzemelerden yapılıyordu. Toprak ve ağaç ve dam örtüsü olarak çorak tabir edilen su geçirgenliği olamayan taş türü bir toprak
Yakın geçmişte, şiddetli geçen kış mevsimleri nedeniyle uygun yerlerden çoraklık tabir edilen kazılarak getirilen bu özel toprak ile evlerin damları takviye edilerek lov taşı diğer ismiyle Yuvak taşıyla sıkıştırılarak kullanılırdı.
Eskiden hemen her evin damında olan yuvak taşlarına günümüzde nadiren rastlanmaktadır.
Betonarme yapılaşma nedeniyle geçmişin sessiz tanıkları arasına Lov taşı Eldeşteki ismiyle Yuvak Taşları da katılmıştır.
Fotoğraf: Ilgın Eldeş Köyü Dam Lov Yuvak Taşı. Eldeş Köyü Apanların köşklü kerpiç evi.
Konya Ilgın Eldeş Tarih ve Kültür Araştırmaları 12.03.2026
Derleyen: Beytullah YILDIRIM / Eldeş Köyü Araştırmaları
|
|