eldesefsaneleri

 Eldeşli Molla Osman
 Eldeşli Molla Osman
Ilgın'ın kadim tarih ve kültüre sahip olan antik dönemden Selçuklu ve Osmanlıya mühim ve mümbit, benimde köyüm olan Eldeş köyünde geçmişte yaşanmış bir hadiseyi hikaye edip büyüklerden nakledelim.
Eldeşli, Molla (Monla) Osman, Eldeş köyünden (eskilerin ifadesiyle İldaş karyesinden) okumak, ilim tahsil etmek ve eğitim görmek için gurbete yola çıkar ve köyden ayrılır.
Aradan uzun zaman, seneler geçer. Bir rivayete göre, on altı sene sonra bir gün sabah saatlerinde taze bir kuşluk vakti senelerdir burnunda tüten Ilgın yolundan, İğdelerin oradan kendi köyü Eldeş’e çıkar gelir.
Eldeşli, Molla Osman, seneler önce ailesi, karısı ve kızlarından ayrılmıştır. Eldeş köyünün gençleri Molla Osman’ı tanıyamazlar. Köyde bir çeşmenin başında otururken su dolduran bi kız, kendisinin Eldeşli Molla osmanın yıllar önce yazıp söylediği bi şiiri okur. Gızı çağıran Molla Osman, bu şiiri nerden bellediğini, kimden öğrendiğini sorar. Gız da, bu sözlerin Molle Osman’a ait olduğunu anlatır. Sohbet edip konuşurlarken Molla Osman, o gızdan aradan geçen zaman içerisinde karısının ve kızlarının evlendiğini öğrenir. Duyup öğrendiklerinden sonra Molla Osman, o dönem köyün ileri gelenlerinin ve köy muhtarının da oturduğu bir köy odasına giderek emsalleri ile oturarak on altı yıl öncesini başlar anlatmaya. Bu arada yarenleri de sohbet arasında garısı ve gızının evlendigini, bir kızının da vefat ettiğini Molla Osman’a orada deyiverirler.
Böylece Molla Osman, ilk önce evlenen garısını derin bir hüzün içerisinde ziyaret eder. Karısına, onu kendisinin sadece bu dünya için değil, iki cihân için sevdiğini göz yaşları içinde ağlayarak anlatır. Vefasız karısına ağır bir beddua etmesi üzerine ossaat eşi yatalak, felçli bir kül kütürüm olur.
Daha sonra Molla Osman, ölen gızının mezarını köyün girişindeki Eldeş köyü tarihi mezarlığına varıp ziyaret eder. Gabirinin başında kızına dualar eder. Mezarlıktan ayrıldıktan sonra öteki evli olan gızının evine gider yanına varır. Gız babasını tabii olarak tanıyamaz. O yüzden bu tanımadığı adamı, bilemediği babasını eve almak istemez. Molla Osman yalvar yakar Tanrı misafiri olur ve eve girer. Köyden ayrılmadan önce küçükken kızına söylediği ninniyi, ona okuduğu siirleri söylemeye başlayınca gız babasını tanır ve sarmaş dolaş olur gucaklaşarak iyice bi ağlaşırlar.
Bu arada tarladan gelen damat da, durumu anlayınca kayın babasının elini öper, elbette hürmette kusur etmez.
Nihayetinde Eldeşli Molla Osman edindiği ilim irfandanmıdır, yoğusa on altı yıl gurbetin ardından yurtsuz yuvasız galışındanmıdır bilinmez, orasını ancak Allah bilir bi gece rüyasında şerbet içerek pîri fanilere garıştığı söylenir.
Beytullah Yıldırım Eldeş Köyü Eldesnet
Fotoğraf: Ilgın, Eldeş Köyü, Garagız Sokağı. Eldeş Çayı ve Evler. Prof. Dr. Necdet Aral. Sene 1970.
Derleyen: Beytullah YILDIRIM - 31.03.2022

 Yedi Kardeş Menkıbesi
 Yedi Kardeşler Ilgın ve civarında yaygın olarak bilinen ve farklı varyantları anlatılan bir inanç menkıbesidir.
Eldeş köyün'de dünden bu güne anlatılagelen pek çok rivayetten birisi olan "Yedi Yardeşler" efsanesine göre; bir Mümine annemizin kabri Eldeş Köyü içinde metfun bulunuyor.
 Ilgın civarı, Antik dönemlerden başlayarak, Hitit, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlıdan günümüze yerleşim yeri olduğu bilinen Eldeş köyünde pek çok efsaneden birisi anlatıldığına göre Selçuklu döneminde geçen yedi kardeşler efsanesi Anadolunun İslam ile tanışmasında önemli katkıları olan şanlı ecdadımız olan Horasan erenlerini konu almaktadır.
 Yedi Kardeşler efsanesine göre;
Eldeş köyünde mezarlık haricinde farklı yerlerde tarihi altı yatır olduğu köyün ihtiyarları tarafından naklediyor. Bu yatırlar büyük zatlara ait olduğu naklediliyor. Bu yatır, mezarlar sahipleri bölgeye Hoca Ahmed Yesevi Hazretlerinin erenleri Türkistan dolaylarından Horasan civarından İslamı yaymak için gelerek bölgeye yerleşen yedi kardeşten birsi olan kız kardeşlerine ait olduğu yönünde rivayet edilir. Bu kardeşlerin en meşhurları ise komşu Tekke yeni adı ile Beykonak köyündeki ismi Halid olan Didiği (Dediği) Sultan Hazretleridir. Tekke köyü ismi değiştirilmeden önce Mahmuthisar Tekkesi olarak kayıtlarda geçiyor.
Eldeş Köyüne yerleşen ve yatırı kabri olan hayırlar sahibesi, mümine olan bu "kız kardeş" Annemizin ismi maalesef bilinmiyor. Ayrıca Selçuklu Beylikler dönemi Karamanoğulları devri Turgutoğulları ile bölgeye gelip yerleşen Dediği Sulan hazretlerinin kız kardeşi olması kuvvetle muhtemeldir. Bu husus teyide muhtaç olup, net değildir.
Bölgede yaygın olarak anlatılan bu menkıbeye göre diğer beş kardeşin kabir, türbe ve mezarları ise Ilgın merkezinde metfun oldukları söylenir. Ilgın Kaplıcaları tarihi Çifte vakıf hamamlarının yanında tekke, zaviye ve türbesi bulunan Handevi Kandevi hazretleri bu kardeşlerden ikisi olduğu ihtiyar Ilgınlılar tarafından rivayet edilmektedir.
Dediği Sultan’ın yedi kardeş olduğu da söylenir: Biri kendisi Dediği Sultan Hazretleri, Beykonak, Tekke'de metfun bulunuyor. İkincisi, en küçük olan kardeşini küçük olduğu için yanında bırakmış. Üçüncüsü Ilgın Kaplıcaları Hamam Dağı eteğinde türbesi bulunan iki kardeş, Handevi, dördüncüsü Kandevi, Handevi Kandevi Hazretleri.
Beşincisi ise Cömert Dede namı ile biliniyor. Altıncı kardeşi, Satılmış Dede, ve yedincisi ise Behlülbey Hazretleri olduğu nakledilmektedir.
Bizlere bu toprakları Anadolu'yu İslam ile mayalayan, Müslüman yurdu olmasına vesile olan başta ecdadımız pirimiz Dediği Sultan Hazretleri olmak üzere necip atalarımızı hayırla yad ediyoruz. Mevla C.C. cümle ecdadımıza, geçmişlerimize, ve ahfadımıza gani gani rahmet eylesin. Mekanları cennet makamları ali olsun.
Beytullah Yıldırım Eldeş Köyü Eldesnet
Fotoğraf: Eldeş Köyü Yukarı Mahalle Dere Yeni Camii. Prof. Dr. Necdet Aral. Sene 1970.
Derleyen: Beytullah YILDIRIM - 31.03.2022

 Eldeş Köyü Dede Efsanesi
 Ilgın, Eldeş Köyü manevi yönden kuvvetli bir geçmiş tarihe sahiptir. Köylüler arasında manevi sahiplerinin olduğu ve korunduğu hep vurgulanır anlatır. Bu meyanda "Dede" tabir edilen mistik varlıklar geçmişten günümüze nakledilen bir efsanedir.

Eldeş Köyü Dede söylencesi, menkıbesi ve efsanesi hakkında şöyle rivayetler vardır.
Nakledildiği üzere: Dede'yi herkese görünmez, temiz, saf kalpli veya sabi henüz buluğa ermemiş günahsız masum kimseler Dede görebilirlermiş.
Dede şekil olarak çocuk kadar, kısa boylu, genellikle dolun ay'da yani hicri ayların onbeşi, ayın onbeşinde ay ışığının gündüz gibi aydınlattığı yaz gecelerinde farkedilen, göbeğine kadar bembeyaz sakalları olan, akabak nur yüzlü, eli yüzü iyice buruşmuş çok yaşlı ihtiyar pir-i fani olan, insan görünümlü ama insan olmayan, varlıklar şeklinde tarif ediliyor.
Dede ve Dedelerin, Eldeş köyünde pek çok yerde hatta evlerde bulunun yatırlara ait büyük zatlara ait kişiler olduğunu söyleyenlerde vardır.
Dede görüpte şaşkınlıktan çok korkan, dili tutulan kişiler de olmuştur.
Bir Dede görenin Dede ve yaşadığı hadise hakkında bizzat naklettikleri:
Vaktiyle elektriğin olmadığı dönemlerde genç bir Eldeşli kadın babasının evinde bir sebepten gece geç saate kalır. Kalması için yapılan bütün ısralara ramen Köşen Çeşmenin oradan, Caminin önündeki gayınnası ile beraber yaşadığı kendi evine Garagız sokağından geçerek giderken gece ay ışığında akıp giden Eldeş Çayının kenarında ay ışığında, küçük bir çocuk görür.
Şaşkınlıkla iyen der, kendi kendine bu çocuğun gece vakti sokakta ne işi var ki? Besbelli çocuğu sokakta unutmuşlar. Korkmasın diye yavaşça yanına varır yüzü çaya dönük çayın kenarında, arkası dönük oturan küçük cucuğu kucaklayıverir.
Yüzüne bakayımda kimin çocuğu olduğunu göreyim diye kendine doğru çevirdiğinde bir de ne görsün? Piri fani, eli yüzü buruşuk, göbeğine kadar apak ve upuzun sakalı olan bir ihtitiar Dede değilmiymiş bu çocuk.
Korkudan ne yapacağını şaşırımış. Viliii demiş yavaşça Dede yi aldığı yere bırakmış. Dede'nin yerde yanında küçük bir çötesi (baston) paçaları sıvalı, beyaz iç göyneğinin kollarını dirseklerinin üstüne kadar sıvamış, meğer çaydan abdest alıyormuş. Eskiden rahmetliler Mahmudun Sülü emmi, İbrahim Çavuş emmi'de aynı şeklde Eldeş Çayının kenarına oturur abdest alırlardı. O günleri bu fakir de gördü vaktiyle bu fakire de nasib oldu çaydan abdest almak.
Dede demişki; korkma kızım korkma, benden sana bir zarar gelmez, hadi var git sen yoluna diyivermiş. Demiş demesinede, korkudan kaskatı kesilen, eli ayağı titreyen genç gelin hemen kendini toparlayıp destur çekmiş.
Oradan ardına bakmadan hızlı adımlarla evine bir nefeste varmış. Beti benzi aksuva gibi olmuş. Kaynanasına olan biteni anlatmış.
Eskiler daha farklı Dede menkıbeleri, efsaneleri de anlatılır Eldeş'te.
Beytullah Yıldırım Eldeş Köyü Eldesnet
Fotoğraf: Eldeş Köyü, Dönüş Mahallesi Sokağı, Saltoğlu'nun Bahçesi, Eldeş Yatır. Sene 1963.
Derleyen: Beytullah YILDIRIM - 05.02.2026

 Eldeş Köyü Gelin Efsanesi
 Eldeş Köyü Gelin efsanesi, anlatısı, menkıbesi hakkında anlatılanlardan nakletmeye çalışalım.

Eldeş'te akşam oturmalarında, köy odalarında, sohbetlerde laf mistik ve olağan üstü işlere gelince bahsedilen Dede menkıbeleri efsaneleri yanı sıra en çok bahsedilenlerden biriside Gelin menkıbeleridir.
Halk arasında bir inanış biçimi haline gelmiş olan bazı evlerin ve yerlerin insanlardan başka sahiplerinin sakinlerinin olduğu yaygın bir kanaattir.
Misaller ile Gelin efsanelerini anlamaya ve anlatmaya çalışalım.
Bazı evlerde evin bir bölümünde gece sessizliğinde duyulan düzenli olarak tekrarlanan bir "tok" sesi. Bu sesin orada bulunan ve görünmeyen sakinlerin kahve dövdüğünü söylerler. Nereden biliyorsun diye soranlara biraz sonra ortalığı mis gibi taze kahve kokusu sardı çünkü derler.
Bazı evlerde buraları temiz tut yoksa sana sıkıntı veririz diye rüyalara girerler. Eğer temiz tutmazda unutursa gece bir uyanırsınki alt kattaki ahırdaki hayvanların ipleri çözülmüş bir kargaşa bir gürültü sorma gitsin. Veya bir bakmışsınki akşam küskülediğin veya bağladığın evin kapısı sonuna kadar açık vaziyette.
Bazı evlerde çok ser ikazlar genelde ruya ile yapılır. Evin bir bölümü için burayı kullanmarın diye uyarı gelir. Bu hanede oğlan çocuğu yaşatmayız yoksa diye söylerler. Tecrübe edilmiş hakikatende o hanede erkek soyu kesildiği söylenir.
Bazı evlerde kandil gibi mübarek gecelerde nereden geldiği bilinmeyen misk-i amber kokuları yayılır, hayattahi merdivenin altındaki yakacak odun ve kütükler ışıl ışıl rengarenk lamba gibi parlar misler gibi kokular yayarlarmış.
Gelin diye nakledilen insan görünümlü fakat herkesn göremediği bu varlık ise görenler tarafından şöyle tarif ediliyor;
Akça, pakça, telli, duvaklı, üzelmi, pek güzel. Uzun boylu, simli kadife şalvarlı bir kız. Fisirdeyerek yavaş ve kısık sesle konuşur. Çok çalışkan siler süpürür her yeri galaylı tas gibi tertemiz yapar. Suyu Eldeş Çayından kalaylı bakır helke ve güğüm ile taşıdığına şahit olanlar var.
Gelin, korkunç veya ürperti veren bir yanı yoktur. Gelin anlatıldığına göre güzel ve genç bir Anadolu annesi

Beytullah Yıldırım Eldeş Köyü Eldesnet
Fotoğraf: Eldeş Köyü, Garagız Sokağı. Eldeş Çayı ve Evler. Prof. Dr. Necdet Aral. Sene 1976
Derleyen: Beytullah YILDIRIM - 03.02.2026